Episode 355
🎭 Τέλος Παιχνιδιού. Σάμιουελ Μπέκετ Όταν το Εγώ μένει μόνο του και δεν έχει πια πού να κρυφτεί
Η σκηνή ανοίγει σαν κελί που δεν έχει πόρτα. Ένα δωμάτιο γυμνό, χαμηλό, με δύο παράθυρα ψηλά, απρόσιτα, σαν μάτια που αρνούνται να κοιτάξουν. Στο κέντρο, μια πολυθρόνα με ρόδες. Πάνω της, ένα σώμα ακίνητο, τυφλό, δεμένο στη θέση του όχι από δεσμά αλλά από συνήθεια. Ο Χαμ δεν μπαίνει στη σκηνή. Είναι ήδη εκεί. Σαν να μην έφυγε ποτέ. Ο Κλοβ κινείται μηχανικά, με βήματα που δεν οδηγούν πουθενά. Από τα σκουπιδοτενεκέδες, στο βάθος, αναδύονται δύο κεφάλια. Δεν είναι είσοδος χαρακτήρων. Είναι ανάδυση μνήμης.
Από την πρώτη αυτή εικόνα γίνεται σαφές πως το Τέλος του Παιχνιδιού δεν ζητά την κατανόησή μας. Ζητά την αντοχή μας.
Ο Χαμ, τυφλός και καθηλωμένος, δεν είναι απλώς ένας τύραννος της σκηνής. Είναι η ενσάρκωση του ανθρώπινου Εγώ, εκείνου που επιμένει να εξουσιάζει ακόμη κι όταν έχει χάσει κάθε πραγματική δύναμη. Η αναπηρία του δεν είναι το σώμα του. Είναι η αδυναμία του να αποδεσμευτεί από τους γονείς του. Ζει παγιδευμένος σε μια παιδική παντοδυναμία που έχει σαπίσει. Διατάζει για να μην καταρρεύσει. Μιλά για να μην ακούσει τη σιωπή που τον απειλεί.
Ο ηθοποιός που ενσαρκώνει τον Χαμ φέρει εκείνο το μείγμα κυνισμού και σπασμένης περηφάνειας που σε κάνει να θέλεις να τον χαστουκίσεις και να τον αγκαλιάσεις την ίδια στιγμή. Ο λόγος του κόβει σαν γυαλί, αλλά πίσω του διακρίνεται φόβος. Ο Χαμ είναι ο άνθρωπος που θα προτιμούσε να πεθάνει παρά να παραδεχτεί ότι χρειάζεται κάποιον. Κι όμως, χρειάζεται τον Κλοβ για να υπάρξει. Όχι για να ζήσει. Για να μην εκτεθεί.
Ο Κλοβ, από την άλλη, είναι το σώμα σε διαρκή ένταση. Δεν μπορεί να καθίσει. Δεν μπορεί να ησυχάσει. Κινείται διαρκώς, σαν να προσπαθεί να ξεφύγει από τον ίδιο του τον εαυτό. Είναι το τέλειο υποχείριο κάθε εξουσίας, όχι επειδή δεν σκέφτεται, αλλά επειδή έχει εκπαιδευτεί να μην εμπιστεύεται τη σκέψη του. Η σχέση του με τον Χαμ δεν είναι σχέση αφέντη και σκλάβου. Είναι συμβίωση. Από εκείνες τις φοβερές, καμωμένες από τρυφερότητα και σαδισμό. Δεν μπορεί να ζήσει ο ένας χωρίς τον άλλο. Ο ένας τρέφεται από την εξάρτηση. Ο άλλος από την υπακοή.
Η στιγμή που ο Κλοβ στέκεται στην πόρτα και κοιτάζει έξω προκαλεί ανατριχίλα. Δεν είναι έξοδος. Είναι δυνατότητα. Εκεί γεννιέται η μόνη ελπίδα του έργου. Όχι φως. Ελπίδα. Μικρή αλλά ζωντανή. Ο Κλοβ είναι το σώμα που θέλει να φύγει, αλλά το μυαλό του έχει εκπαιδευτεί να υπακούει. Αυτή η σύγκρουση δεν είναι απλώς δραματουργική. Είναι υπαρξιακή. Είναι ολόκληρο το έργο.
Οι γονείς, ο Ναγκ και η Νελ, φυλακισμένοι σε σκουπιδοτενεκέδες, δεν λειτουργούν ως κωμική υπερβολή. Είναι αναμνήσεις που δεν λένε να πεθάνουν. Σκουπίδια που κρατάμε μόνο επειδή δεν ξέρουμε πώς να τα πετάξουμε. Η παρουσία τους είναι το ψυχολογικό κέντρο του έργου. Αν δεν μπορείς να θαφτείς μακριά από το παρελθόν σου, το παρελθόν θα σε θάψει ζωντανό. Ο Χαμ βλέπει σε αυτούς το μέλλον του. Και γι’ αυτό τους μισεί. Όχι επειδή τον γέννησαν. Επειδή του θυμίζουν πού καταλήγουν όσοι δεν φεύγουν.
Η Νελ, με τον μονόλογό της για τη λίμνη Κόμο, εισάγει μια μνήμη ομορφιάς που πονά. Δεν είναι νοσταλγία. Είναι ειρωνεία. Η ανάμνηση μιας μέρας φωτεινής γίνεται απόδειξη πως η ζωή μπορούσε να είναι αλλιώς. Και δεν είναι πια. Όταν σβήνει, δεν πεθαίνει απλώς ένας χαρακτήρας. Πεθαίνει η τελευταία δικαιολογία για συγκίνηση.
Ο ανάπηρος σκύλος είναι το πιο σκληρό αστείο του Μπέκετ. Ένα ομοίωμα αγάπης, φτιαγμένο πρόχειρα, κουτσό, ανίκανο να ανταποδώσει. Η αγάπη στο έργο είναι πάντα έτσι. Κουτσή. Ψεύτικη. Καθυστερημένη. Ο Χαμ μιλά στον σκύλο καλύτερα απ’ ό,τι στους ανθρώπους. Λες και το αμέσως κατώτερο ον είναι το μόνο που αντέχει. Εκεί αποκαλύπτεται η γύμνια του. Η τρυφερότητα του Χαμ δεν απευθύνεται ποτέ σε ισότιμο. Μόνο σε κάτι που δεν μπορεί να τον κρίνει.
Το σκηνικό μοιάζει με αποθήκη από όπου ο Θεός έφυγε πρώτος. Δεν είναι το τέλος του κόσμου. Είναι το τέλος του κόσμου αυτών των ανθρώπων. Ένα σπίτι που έγινε τάφος. Κι αυτό είναι τρομακτικά ρεαλιστικό. Ο Μπέκετ δεν μιλά για την Αποκάλυψη. Μιλά για τη φθορά της καθημερινότητας όταν δεν υπάρχει πια έξοδος. Για το πώς οι άνθρωποι συνεχίζουν να ζουν μετά το τέλος, επειδή δεν έμαθαν ποτέ να φεύγουν.
Το Τέλος του Παιχνιδιού έχει χαρακτηριστεί «θέατρο του παραλόγου». Ο χαρακτηρισμός αυτός βολεύει την κριτική, αλλά αδικεί το έργο. Αν αυτό είναι παράλογο, τότε η ζωή είναι χοντροκομμένη φάρσα. Δεν υπάρχει τίποτα παράλογο στο να μην αντέχεις άλλο τους ανθρώπους που σε μεγάλωσαν λάθος. Το παράλογο είναι να μένεις μαζί τους. Ο Μπέκετ δεν γράφει αινίγματα. Γράφει διαγνώσεις.
Η κορύφωση δεν έρχεται με κραυγή. Έρχεται με δισταγμό. Η στιγμή που ο Κλοβ δεν φεύγει, αλλά είναι έτοιμος να φύγει, είναι η πιο ειλικρινής πράξη ελευθερίας που προσφέρει το έργο. Δεν χρειάζεται να μάθουμε αν έφυγε. Η πράξη είναι η απόφαση. Το θέατρο σταματά εκεί που αρχίζει η ευθύνη του θεατή.
Όταν βγαίνεις από την αίθουσα, η νύχτα μυρίζει υγρασία. Σαν να βγήκες από κελί. Ο κόσμος έξω μοιάζει σχεδόν αστείος, τόσο γεμάτος χρώματα. Ο Μπέκετ δεν σε καταπιέζει. Σε απελευθερώνει. Γιατί όποιος βλέπει τον Χαμ, καταλαβαίνει ότι πια δεν θέλει να γίνει Χαμ.
Το Τέλος του Παιχνιδιού δεν τελειώνει. Σταματά. Και αυτή η παύση είναι η πιο τίμια χειρονομία του. Δεν προσφέρει λύτρωση. Προσφέρει καθαρότητα. Κι αυτό είναι, τελικά, το πιο γενναιόδωρο δώρο του Μπέκετ στον θεατή.
Σκιαγράφηση χαρακτήρων
👁️ Ο Χαμ
Ο Χαμ είναι το Εγώ που αρνείται να πεθάνει. Τυφλός και καθηλωμένος, διατηρεί την ψευδαίσθηση της εξουσίας μέσω του λόγου. Διατάζει, ειρωνεύεται, προσβάλλει, όχι γιατί είναι δυνατός, αλλά γιατί φοβάται την κατάρρευση. Η πραγματική του αναπηρία δεν είναι το σώμα του. Είναι η αδυναμία του να αποδεσμευτεί από τους γονείς του και από το παρελθόν του. Ζει μέσα σε μια αιώνια παιδική στάση, όπου όλοι του χρωστούν και κανείς δεν του αρκεί.
Ο Χαμ θα προτιμούσε τον θάνατο από την παραδοχή της ανάγκης. Γι’ αυτό και δεν πεθαίνει. Μένει. Και τυραννά.
🧍♂️ Ο Κλοβ
Ο Κλοβ είναι το σώμα που θέλει να φύγει. Δεν μπορεί να καθίσει, δεν μπορεί να ησυχάσει, δεν μπορεί να ριζώσει. Είναι ο άνθρωπος που έχει μάθει να υπακούει τόσο καλά, ώστε η υπακοή έγινε ταυτότητα. Δεν είναι ανόητος, ούτε άβουλος. Είναι εκπαιδευμένος.
Η σύγκρουσή του είναι καθαρή: η επιθυμία της φυγής απέναντι στον φόβο της ελευθερίας. Όταν στέκεται στην πόρτα, δεν βλέπουμε λύτρωση. Βλέπουμε απόφαση. Κι αυτό αρκεί. Ο Κλοβ είναι η μόνη υπόσχεση ζωής μέσα στο έργο, όχι γιατί φεύγει, αλλά γιατί μπορεί να φύγει.
🗑️ Ο Ναγκ και η Νελ
Οι γονείς δεν είναι πρόσωπα. Είναι μνήμη. Είναι παρελθόν που αρνείται να σβήσει. Φυλακισμένοι σε σκουπιδοτενεκέδες, δεν ζητούν πια ζωή, αλλά προσοχή. Η ύπαρξή τους αποκαλύπτει τι συμβαίνει όταν το παρελθόν δεν θάβεται: σαπίζει και μολύνει το παρόν.
Η Νελ, με τη μνήμη της λίμνης Κόμο, φέρνει μια στιγμιαία αίσθηση ομορφιάς που πονά περισσότερο απ’ τη φρίκη. Ο Ναγκ, με την ανάγκη για αφήγηση και τρυφερότητα, θυμίζει πως ακόμη και τα απομεινάρια του παρελθόντος ζητούν αγάπη. Και αυτό είναι το βάρος τους.
🐕 Ο ανάπηρος σκύλος
Ο σκύλος δεν είναι σύμβολο πίστης. Είναι σύμβολο της αναπηρίας της αγάπης. Ένα κατασκεύασμα, κουτσό, ψεύτικο, ανίκανο να ανταποδώσει. Ο Χαμ μπορεί να δείξει τρυφερότητα μόνο σε κάτι που δεν απειλεί την εξουσία του.
Η αγάπη στο έργο δεν είναι σχέση. Είναι ομοίωμα. Και αυτό είναι το πιο σκληρό σχόλιο του Μπέκετ.
🎭 Το μήνυμα του έργου
Το «Τέλος Παιχνιδιού» δεν μιλά για το τέλος του κόσμου. Μιλά για το τέλος ενός κόσμου. Της οικογένειας, της εξάρτησης, της ψευδαίσθησης ότι μπορούμε να ζούμε χωρίς να αλλάζουμε.
Δεν είναι θέατρο του παραλόγου. Είναι θέατρο αμείλικτης διαύγειας. Ο Μπέκετ δείχνει τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος αρνείται να φύγει από ό,τι τον έπλασε λάθος. Όταν μένει από φόβο, όχι από αγάπη. Όταν συγχέει τη συνήθεια με τη μοίρα.
Το έργο λέει κάτι απλό και τρομακτικό:
αν δεν τελειώσεις το παιχνίδι, το παιχνίδι θα τελειώσει εσένα.
Η μόνη πράξη ελευθερίας δεν είναι η φυγή. Είναι η εσωτερική απόφαση της φυγής. Και αυτή, ο Μπέκετ, τη χαρίζει στον θεατή. Όχι στους ήρωες. 🌙
Γιατί όποιος κοιτάξει τον Χαμ κατάματα, καταλαβαίνει πως δεν θέλει πια να του μοιάσει.
🎙️ Ερώτηση προς τους ακροατές
Αν βρισκόσασταν στη θέση του Κλοβ,
θα μένατε από φόβο ή θα φεύγατε χωρίς να ξέρετε πού πάτε;
Και κάτι πιο δύσκολο:
σε ποιον Χαμ της δικής σας ζωής συνεχίζετε ακόμη να υπακούτε;
Προσωπική ματιά
Πολλοί έχουν δώσει χαρακτηρισμό για το έργο «Τέλος παιχνιδιού» Θέατρο του παραλόγου. Για μένα όμως παράλογη είναι η ζωή όχι το θέατρο. Το θέατρο απλά την απεικονίζει
🔮 Angeli Georgia Storyteller of Light 🗝️
Μετάφραση: Κωστής Σκαλιόρας Ραδιοσκηνοθεσία: Αλέξης Μινωτής Βοηθός σκηνοθέτη: Γιώργος Μεσσάλας Παίζουν οι ηθοποιοί: Αλέξης Μινωτής - Χαμ, Νικήτας Τσακίρογλου - Κλοβ, Ιάκωβος Ψαρράς - Ναγκ, Μαργαρία Λαμπρινού - Νελ
Αν έφτασες ως εδώ, μάλλον κάτι σου μίλησε. Αν θέλεις, μίλησε κι εσύ πίσω
👉 angeligeorgiastoryteller.gr/support
Βιβλία που ταξιδεύουν για να συνεχίσουν να μιλούν
👉 Metabook: https://metabook.gr/angel67
📜 Εγγραφή στο κανάλι για περισσότερα θεατρικά έργα, μυστήριο και vintage ατμόσφαιρα!
